NITSCH is het project rondom de Oostenrijker Hermann Nitsch. Hij was, in navolging van Sun Ra Arkestra op ZXZW 2008, centrale gast op Incubate 2009. Nitsch ontwikkelde in 1959, precies vijftig jaar geleden, het idee van het Orgien Mysterien Theater. Hij wilde in zijn werk alle kunsten (terug) laten aansluiten bij het theater van het primitieve oeroffer. Toch wordt hij nu vooral gezien als beeldend kunstenaar. Zijn werk werd deze keer niet gepresenteerd vanuit de traditie van de beeldende kunst, maar vanuit de traditie van de podiumkunsten. Gedurende de festivalweek gaf Hermann Nitsch zelf een optreden op een kerkorgel, leidde hij een masterclass en waren er, verspreid over diverse locaties in Tilburg, optredens van door Nitsch geïnspireerde artiesten, films en exposities. Het hoogtepunt lag op de festivalzaterdag, met de zogenoemde 'Aktion' van Hermann Nitsch zelf.

Hermann Nitsch is een interdisciplinair kunstenaar avant la lettre. Hij combineert het totaaltheater van Wagner met le théatre de la cruauté van Antonin Artaud en action painting van Jackson Pollock. Bij een nieuwe generatie kunstenaars kwamen we deze totaalovergave en fixatie op het lichaam op verschillende plaatsen tegen. Van de anti-esthetische totaalperformances binnen Black Metal en industrial, het vleselijke theater van Franko B. en Ivo Dimchev, maar ook in "light" versies als het theater van Boukje Schweigman waar het lichaam en de beleving daarvan, het beeld en de ruimte, de manipulatie van de kijkervaring en de zintuiglijke ervaring centraal staan.



Het totaalprogramma rondom Nitsch droeg bij tot de ontwikkeling van Incubate tot een kunstenbreed festival. Met een tentoonstelling van Nitsch in De Pont, een live performance van Nitsch en een dans-/theaterprogramma toegespitst op performance art, benadrukte Incubate zijn multidisciplinaire werkwijze. De samenwerkingen met Fontys Hogescholen voor de masterclass en met de Universiteit van Tilburg voor de opening van het festival, waarbij Nitsch werd geïnterviewd door Henk Oosterling, brachten een nieuw en jong publiek met Nitsch in aanraking.

Als opmaat voor het festival begon enkele weken voor de komst van Nitsch een tentoonstelling in museum De Pont. Nitsch schildert in reeksen en giet (veelal rode) verf over het doek om deze achteraf met zijn handen te bewerken. Deze schilderijen hebben een nauwe relatie met zijn performances, vanwege de link tussen het smeren van verf en het smeren van ingewanden van geslachte dieren. In een binnenruimte in het museum waren zeven werken te zien, die nog nooit eerder in Nederland te zien waren geweest. Gedurende 4 weken trok de tentoonstelling 13.981 mensen. De Pont was tevreden met de tentoonstelling en verlengde deze met 3 weken.

De Incubate-week begon op zondagavond met een interview van Nitsch door filosoof Henk Oosterling. Voor 180 bezoekers in theater De NWE Vorst gaf Nitsch een uitgebreide uitleg over zijn drijfveren en de achterliggende gedachten bij zijn werk. Het publiek stelde na afloop vragen. De samenwerking met de Universiteit van Tilburg in de voorbereiding tot dit gesprek leverde een boeiende conversatie op tussen Oosterling en Nitsch, die ook zijn eigen voorbeelden en leservaringen aanhaalde.


Met behulp van scripts schrijft Nitsch zijn performances zorgvuldig uit. Deze werden tentoongesteld in Scryption, museum voor schriftelijke communicatie. Naast de scripts werden videobeelden van performances getoond. Dit materiaal is zelden geëxposeerd. In de Openbare Bibliotheek Tilburg werd fotomateriaal van performances geëxposeerd. Ook was hier een volledige bronnenbank aangelegd met boeken van schrijvers die van invloed zijn op Nitsch’ werk en denken. Dit materiaal was te leen voor leden van de bibliotheek en van deze selectie werd in de periode van de tentoonstelling behoorlijk gebruik gemaakt. Er waren ook geluidsopnamen te beluisteren van een eerder orgelconcert van Nitsch in Glasgow en er waren nog nooit eerder vertoonde beelden te zien van een performance in Eindhoven uit 1982, gefilmd door Wijnand van Lieshout.

In een vroeg stadium gaf Nitsch aan het belangrijk te vinden zijn kennis door te willen geven aan een jongere generatie. Incubate zette in samenwerking met Fontys Hogescholen en het Sandberg Instituut een masterclass op, waarbij studenten hun eigen werk bespraken met Nitsch. Deze masterclass was ook publiekelijk toegankelijk. Hoewel de gespreksleider de eerste gesprekken niet echt goed op gang kreeg, kreeg zij Nitsch geleidelijk aan op dreef om commentaar te leveren op de werken van de studenten. Enkelen van hen werden meteen uitgenodigd om bij een volgende performance van Nitsch mee te doen of om op zijn slot in Prinzendorf langs te komen.

Ook tijdens het filmprogramma in de Filmfoyer kwam Nitsch’ werk aan bod. Er werd, in het bijzijn van Nitsch zelf en onder het genot van een glaasje wijn uit zijn eigen wijngaard, een vier uur durende compilatie getoond van eerdere performances. Veel van de muziek die hierbij te horen was en die bij zijn ‘Aktionen’ gebruikt wordt, is door Nitsch zelf geschreven.

Een chaotische schrijfstijl en een hoog bombastisch gehalte kenmerken de muziek van Nitsch. Referenties aan Wagner komen af en toe boven, maar improvisatie en volume zijn minstens net zo belangrijk. De partituren zijn wild beschreven en vormen een wirwar van noten en aanwijzingen. In een volle Pauluskerk speelde Nitsch, die zelfs zijn ellebogen gebruikte om het gewenste muzikale effect te krijgen, vier stukken. 120 mensen sloten het concert af met een lange staande ovatie.

De performance van Hermann Nitsch in het Zwijsenpand was het slotstuk van de week. De Malerei performances van Nitsch zijn een combinatie van theater, muziek en beeldende kunst. Ze zijn zorgvuldig geënsceneerd, worden uitgebreid geregisseerd en volgen een script. Ze bestaat uit een vers geslacht dier om mee te schilderen en een rituele performance, opgevoerd door acteurs en vrijwilligers. Deze performance grijpt terug op het offerritueel zoals dat in de oudheid werd uitgevoerd. Christelijke en liturgische elementen worden verweven met heidense en paganistische gebruiken. Dit alles ging langs nogal wat mensen heen, die alleen de woorden ‘dood varken’ op hun netvlies hielden. Vandaar dat er veel onrust was in de pers over vermeende aangiftes tegen Nitsch en Incubate, de locatie op het laatste moment gewijzigd moest worden, er protest was bij de ingang van het pand en er private beveiliging en politie geregeld was rondom de performance.

Dit alles weerhield Nitsch en zijn team er niet van om een indrukwekkende performance neer te zetten. In de grote hal zag men voor aanvang van de performance gedekte tafels met vis, vlees, bloemen en fruit. De performance had niets van het effectbejag dat voor de hand ligt wanneer je met bloed en witte lakens aan de slag gaat. Zorgvuldig opgebouwd ontspon zich langzaam een performance die, ondersteund door een tienkoppig orkest, een duidelijke rituele inslag had. Pas op het eind culmineerde deze in een bloedorgie, waarbij de acteurs graaiden in de ingewanden van het dode varken. Het in grote getallen opgekomen publiek bleef serieus en geïnteresseerd kijken naar alle ontwikkelingen, waarbij het vooral opviel dat er veel jonge bezoekers waren. Nitsch en zijn team toonden zich uiterst tevreden over de performance, de locatie en het publiek. Bij de afsluitende barbecue, waarbij het gebruikte varken werd schoongemaakt en opgegeten, nam Nitsch ook de moeite met alle vrijwilligers en deelnemers aan zijn performance te spreken en bedankte voor hun inzet.